Planowanie diety w cukrzycy- wymienniki węglowodanowe

Wprowadzenie żywienia prozdrowotnego musi mieć zawsze postać mieszaną. To podstawowa zasada każdej diety. Trzeba umieć znaleźć równowagę pomiędzy zapotrzebowaniem organizmu a ilością i jakością spożywanego pokarmu. Toteż każda dieta powinna łączyć w sobie produkty pochodzenia zwierzęcego jak i roślinnego. W prawidłowym odżywianiu, spożywane pokarmy zawierają wszystkie niezbędne odżywcze składniki, w zbilansowanych ilościach i proporcjach.

W planowaniu diety osób chorych na cukrzycę typu 2 obowiązkowo trzeba uwzględnić określone preferencje. Funkcją pielęgniarki jako edukatora jest poinformowanie w sposób zrozumiały podopiecznego o celach, ważności i zasadach tej diety. Nie można pominąć wyboru postaci produktów zawierających substancje odżywcze. Należy zastępować niektóre produkty innymi, bardziej ‘zdrowszymi’, m.in. tłuszcze zwierzęce ( masło ) zamienić trzeba na masło roślinne, można spożywać węglowodany w postaci skrobi ( mąka, pieczywo ) ale należy odstawić cukier. Pewne zmiany dotyczą także planowania poszczególnych posiłków. Posiłki w diecie cukrzyka muszą być mniej obfite ale jednocześnie częstsze. Pielęgniarka powinna udzielić swojemu podopiecznemu cennej rady, aby posiłki rozdzielił sobie na 5 – 7 w ciągu dnia i spożywał je regularnie. Rolą pielęgniarki jest także pomoc w dostosowaniu tych posiłków do pacjenta, jego trybu życia i leków które zażywa. Osoby starsze mają inne zapotrzebowania pokarmowe niż ludzie młodsi. Bardzo ważne jest, aby dokładnie zebrać wywiad z chorym na temat jak spędza dzień. Pielęgniarka jest najbliżej chorego. To ona wie czy pacjent mimo wieku i choroby jest aktywny, czym się zajmuje na emeryturze, może lubi pracę w ogrodzie. Są to informacje niezbędne do zaplanowania diety, ze stosowaniem wymienników węglowodanowych.

 Wymienniki węglowodanowe

Jednym z celów stosowania ograniczeń w codziennej diecie chorego, jest zapobieganie wahaniom poziomu glikemii we krwi, na które wpływ mają głównie spożywane węglowodany. Aby ułatwić obliczenie zawartości węglowodanów w codziennej diecie, wprowadzono pojęcie wymiennika węglowodanowego ( WW ). 

Jeden wymiennik węglowodanowy ( WW ) jest to porcja produktu w gramach, która zawiera 10 gramów węglowodanów przyswajalnych.

Zasada ta bardzo ułatwia trzymanie się diety cukrzycowej oraz usprawnia codzienność choremu. Odpowiednie  ilości produktów odpowiadających jednemu wymiennikowi węglowodanowemu podawane są w specjalnych tabelach wymienników węglowodanowych.

Tabela przykładowych wymienników węglowodanowych ( zawiera wybrane produkty )

[Opracowanie własne na podstawie ulotek o WW ]

 

produkt

Ilość gramów produktu równa jednemu wymiennikowi węglowodanowemu

 

wielkość porcji w przybliżeniu

 

kcal

bułka pszenna

20

1/3 bułki o wadze 60g

54

kajzerka

20

½ bułki o wadze 40g

59

chleb żytni razowy

20

kromka 9,5 x 7 x 1 cm

45

chleb pumpernikiel

20

½ kromki

50

maca

12

1 szt.

48

makaron

40-50

2 łyż. Czubate

54

buraki

140

1 szt.  Średnia

53

groszek zielony

100

½ szkl – 250ml

75

marchew

200

2 szt. Średnice

54

ziemniaki

60

1 szt. Mała

46

mleko 0,5%

200

1 szkl 100ml

78

banan

50

½ szt. Małej

48

gruszka ze skórką

100

1 szt. Mała

45

jabłko bez skórki

100

1 szt. Mała

48

winogrono

60

10 szt.

41

ciasto drożdżowe

20

kawałek 8,5 x 5 x 1,5 cm

58

sernik

25

kawałek 5 x 4 x 1 cm

81

sok pomarańczowy

100

½ szkl 200ml

43

cukier

10

2 płaskie łyżeczki

40

miód naturalny

15

1 łyżeczka

48

czekolada gorzka

20

1/5 tabliczki

111

dżem niskosłodzony

25

3 łyżeczki

39

 

Pacjent musi wiedzieć, że dieta cukrzycowa zawiera ona wszystkie składniki pokarmowe : węglowodany, białka, tłuszcze, witaminy i sole mineralne. Ludzie starsi szczególnie mogą pesymistycznie do niej podchodzić, i naprawdę w edukacji takich osób wymagana jest od pielęgniarki cierpliwość i duża doza zrozumienia. Starsi podopieczni boją się, ze sobie nie poradzą, że nie zrozumieją, coś zrobią źle i sobie zaszkodzą lub wręcz odwrotnie – uparcie twierdzą, że żadna dieta im nie pomoże tylko zaszkodzi. Bywa, iż nie godzą się na przestrzeganie diety. Wyzwaniem dla pielęgniarki jest  przekonanie chorego, aby spróbował. Jeśli dobrze mu wyjaśni zasady, nauczy pojęcia WW, dodatkowo porozmawia z rodziną pacjenta, to wtedy oboje osiągną sukces. Ona zawodowy funkcji edukacyjnej łącznie z satysfakcją pomocy, zaś chory stawi czoła wyzwaniu jakie go będzie czekało

 Zasady diety cukrzycowej. Odpowiednio dobrana i przestrzegana dieta cukrzycowa pozwala utrzymać prawidłową masę ciała. Zwykle osoby chore na cukrzycę typu 2 są otyłe, działająca insulina  w ich organizmach nie spełnia swojej roli. Pierwszym krokiem do poprawy stanu zdrowia, czyli obniżenia u cukrzyka poziomu glukozy będzie więc redukcja masy ciała. Chory powinien osiągnąć taką wagę, przy której produkowany hormon insuliny będzie pełnił swoją rolę prawidłowo. Insulina powinna utrzymać poziom glukozy we krwi w normie. Podopieczny powinien zostać poinformowany o przymusie zmniejszenia ilości wysokotłuszczowych pokarmów oraz o zwiększeniu zawartości błonnika w diecie. Kolejną zasadą diety cukrzycowej jest regularność spożywania pokarmów. Cukrzyk zdecydowanie musi ograniczyć a najlepiej wyeliminować z diety produkty zawierające cukier. Tym samym staramy się ograniczyć mu także ilość spożywanych owoców, warzyw i roślin strączkowych. Należy pamiętać o przetworach mlecznych niskotłuszczowych. Jest to ważne u osób starszych, gdyż wapń potrzebny jest do wzmacniania kości oraz łagodzenia rozwoju osteopenii. W dobrze ustawionej diecie cukrzycowej dopuszczalne są symboliczne ilości alkoholu.

Skład diety cukrzyka

Prawidłowa dieta cukrzycowa powinna zawierać :

▪ Węglowodany – muszą pokrywać 55 – 60% ogólnego zapotrzebowania energetycznego. Dzielą się na proste i złożone. Cukrzyk powinien unikać węglowodanów prostych ( cukrów prostych ) : cukru, miodu, dżemu, słodyczy. Źródłem węglowodanów dla chorego powinny być : produkty zbożowe bogate w błonnik – razowe pieczywo, kasza gryczana oraz z grupy warzyw – nasiona roślin strączkowych m.in. fasola, groch, soczewica.

▪ Białko – powinno pokrywać 10 – 15% 9 wyjątkowo 20% ) zapotrzebowania energetycznego. Ilość białka w diecie zwiększa się u kobiet w ciąży, kobiet karmiących, dzieci i młodzieży. Białko pochodzenia zwierzęcego powinno stanowić u osób dorosłych 30 – 50% białka ogółem. Zaleca się choremu unikać wieprzowiny, tłustego drobiu – gęsi, kaczki. Nabiał koniecznie odtłuszczony. Zaleca się ryby morskie, chudy drób, cielęcinę i chude wędliny.

▪ Tłuszcze – powinny pokrywać mniej niż 30%  zapotrzebowania energetycznego. Należy ograniczyć spożywanie tłuszczu. Dzienna dawka cholesterolu – mniej niż 300mg na dobę. Ważne jest aby przestrzec podopiecznego o „ukrytych” tłuszczach. Są zawarte w tłustych mięsach, serach, mleku. Zaleca się spożywanie olejów roślinnych rybnych, a zrezygnowanie ze smalcu i masła.

Ponadto osoba chorująca na cukrzycę musi uważać na warzywa i owoce. Na dobę może spożyć 350 – 500 g  warzyw, zaś owoców 200 – 300 g. Przy czym potrawy (w tym warzywa) należy gotować w wodzie lub na parze, nie rozgotowywać żywności ( bo szybciej podnosi poziom cukru ) oraz należy unikać potraw smażonych. Obowiązkowo trzeba zrezygnować ze śmietany i zasmażek do zup. Bardzo zalecane jest także ograniczenie soli kuchennej.

Aktywność fizyczna jako nieodzowny element terapii oraz w edukacji chorego

Ćwiczenia i gimnastyka są korzystne dla każdego, a szczególności dla osób chorych na cukrzycę. Regularny ruch pomaga skutecznie ograniczać ryzyko wystąpienia powikłań zdrowotnych. Nawet niewielkie zmiany w aktywności fizycznej mogą pomóc prowadzić zdrowy tryb życia. Wysiłek fizyczny jest ważnym elementem terapii gdyż :

▪ Obniża poziom glukozy we krwi

▪ Zwiększa efektywność działania insuliny

▪ Zmniejsza masę ciała i utrzymuje ją w normie

▪ Zwiększa poziom energii i poprawia samopoczucie

▪ Poprawia ukrwienie serca, mózgu i kończyn

▪ Obniża ciśnienie tętnicze oraz poziom lipidów we krwi

▪ Poprawia napięcie siły mięśni

▪ Uspokaja, poprawia sen

▪ Wzmacnia strukturę kości

▪ Pozwala zachować aktywność pomimo wieku

Wczesne wprowadzenie treningu fizycznego pozwala opóźnić narastanie insulinooporności w cukrzycy typu 2. Często zdarza się, że chorego na cukrzyce insulinoniezależną można leczyć wyłącznie odpowiednią dietą oraz wysiłkiem fizycznym. U osób w wieku podeszłym, gdzie są one mniej sprawne i mniej chętne m.in. z powodu zmian reumatycznych i rozwiniętej cukrzycy z powikłaniami także jest zalecany wysiłek fizyczny. Ważna rolę pełni tutaj prawidłowa edukacja pacjenta prowadzona przez pielęgniarkę. Należy przekonać podopiecznego, iż wcale nie musi biegać. Wystarczy, że będzie ćwiczył na siedząco wymach rąk, nóg, skłony w tył, przód, ćwiczenia łydek i kostek. Pielęgniarka powinna skonsultować pacjenta z lekarzem czy rehabilitantem aby ustalić program ćwiczeń. Osoby w wieku podeszłym bardzo niechętnie wykonują wszelkie aktywności fizyczne, które są dodatkowe. Bywa, że nie każdy starszy pacjent zajmuje się wnukami czy działką, mało tego, jest bezradny w sytuacjach dnia codziennego. W zakresie opieki pielęgniarskiej leży zachęcenie chorego do wprowadzenia zmian w życiu codziennym, aby wzbogacił dzienną rutynę o spacer, czy kilka wymachów kończynami. Oczywiście każdy element należy dopasować indywidualnie  i stosownie do zakresu możliwości podopiecznego. Pielęgniarka musi pamiętać, że osoba starsza wymaga zwiększonej uwagi i więcej czasu należy jej poświęcić edukując ją.

 

1. Bernas M. , Czech A. i Tatoń J. : Intensywne leczenie cukrzycy typu 2. PZWL. Warszawa 2004

2. Czech A. ,Grzeszczak G. i współpracownicy, Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2005. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. PTD 2004

3. Czech A. , Tatoń J. : Standardy rozpoznawania i leczenia cukrzycy. PZWL. Warszawa 2003

4. Daj J. : Jak żyć z cukrzycą. Poradnik Brytyjskiego Towarzystwa Diabetologicznego dla chorych na cukrzycę typu 2. Wydanie II Gdańsk 2003

5.  Karnafel W. : Cukrzyca typu 2. CZELEJ. Lublin 2007

6. Tatoń J. : Poradnik dla osób z cukrzycą typu 2 niewymagających leczenia insuliną. PZWL. Warszawa 2002

7. Tatoń J. : Postępowanie w cukrzycy typu 2 oparte na dowodach. PZWL. Warszawa 2002

8. Tatoń J. : Powikłania cukrzycy. PZWL. Warszawa 1995

9. Watkins P. : ABC cukrzycy. WIA MEDICA. Gdańsk 2004

10. http://www.cukrzyca.info.pl/pt/standardy/article/1153/chapter_1.html data wejścia 21.02.2010 ]

Marta K.

Artykuł jest fragmentem pracy licencjackiej udostępnionej w celach edukacyjnych. Kopiowanie i publikowanie zabronione.

 

 

 

Leave a reply

required